Ομιλία του Γιώργου Πατρουδάκη στα εγκαίνια της έκθεσης στο Πολεμικό Μουσείο, 15/05/2024
Καλησπέρα σε όλους σας και καλώς ορίσατε.
Συγκεντρωθήκαμε σήμερα εδώ για να θαυμάσουμε την συλλογή ορόσημο του Ευτύχη Τζιρτζιλάκη και μέσω αυτής να αποτίσουμε φόρο τιμής στους δεκάδες χιλιάδες ανώνυμους (στη συντριπτική τους πλειοψηφία) ήρωες των κρητικών επαναστάσεων αλλά και τους περίφημους κρητικούς τεχνίτες και οπλουργούς που ήταν περιζήτητοι στον οθωμανικό κόσμο.
Η συλλογή υπό τον τίτλο «των αντριωμένων τ’ άρματα» είναι μια συλλογή αναπάντεχη και επαναστατική καθώς αποκαθιστά πλήρως την εικόνα των Κρητικών πολεμιστών και αποκαλύπτει τα αξιοθαύμαστα επιτεύγματα των τοπικών οπλουργικών εργαστηρίων, σε κατασκευαστικό και καλλιτεχνικό επίπεδο.
Η συλλογή, είναι αποτέλεσμα πολυετούς σκληρής και επίμονης έρυενας ενός ιδιαίτερα παθιασμένου και στοχο-προσηλωμένου ανθρώπου. Ο Ευτύχης Τζιρτζιλάκης είναι ένας πολύ ξεχωριστός συλλέκτης, με ηθικές αρχές και λατρεία προς την παράδοση. Δεν αγοράζει ιστορικά αντικείμενα για να αποκτήσει τους τίτλους ιδιοκτησίας τους, ούτε για να αντλήσει κέρδος από την όποια υπεραξία τους.
Μύστης της ιστορίας και του λαϊκού πολιτισμού, μπήκε στη διαδικασία δημιουργίας αυτής της συλλογής όταν διαπίστωσε, πριν από σχεδόν τρεις δεκαετίες, ότι τα όπλα που κατασκευάζονταν στην Κρήτη τις περιόδους της Βενετοκρατίας και της Τουρκοκρατίας, είχαν σχεδόν εξαφανιστεί από τη χώρα μας, αλλά και ότι, οι γνώσεις μας γύρω από αυτά ήταν πολύ περιορισμένες, αν όχι ανύπαρκτες.
Επειδή διατηρούμε στενή φιλία από τα εφηβικά μας χρόνια και γνωρίζω από πρώτο χέρι την περιπετειώδη συλλεκτική και ερευνητική διαδρομή που διένυσε μέχρι σήμερα, μπορώ σας πω, δίχως ίχνος υπερβολής, ότι αυτό που πέτυχε είναι ένα σπουδαίο κατόρθωμα. Κατόρθωμα ενός ταπεινού και πολυμήχανου ανθρώπου, που πάντοτε ενεργεί προς όφελος της κοινότητας και τον επερχόμενων γενεών και ποτέ για να αποκομίσει ίδιον όφελος.
Θα σας πω δυο λόγια για τα δεδομένα που ίσχυαν όταν ο Τζιρτζιλάκης ξεκίνησε την έρευνα του για να κατανοήσετε τα εμπόδια που κλήθηκε να υπερκεράσει αλλά και γιατί αυτό που πέτυχε τελικά είναι άξιο θαυμασμού.
Για διάφορους λόγους που δεν έχει νόημα να αναλύσουμε αυτή τη στιγμή, τα κρητικά όπλα, όπως και όλα τα υπόλοιπα κρητικά έργα τέχνης (κεντήματα, υφαντά, ξυλόγλυπτα κλπ) μεταφέρθηκαν στο εξωτερικό, καθώς είτε λεηλατήθηκαν, είτε αγοράστηκαν έναντι ευτελούς αντιτίμου, πριν από δεκαετίες ή και αιώνες. Οι ξένοι που τα απέκτησαν τα αντιμετώπιζαν γενικώς ως… εξωτικά και oriental αντικείμενα και ως τέτοια εκτίθοντο στις συλλογές τους. Στις περισσότερες περιπτώσεις δεν ανέφεραν καν ότι μεταφέρθηκαν από την Κρήτη, ή ότι είχαν κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά γιατί ανήκαν σε συγκεκριμένη οπλουργική σχολή
Με το πέρασμα του χρόνου και καθώς τα όπλα άλλαζαν συνεχώς ιδιοκτήτες τα όπλα αυτά απώλεσαν πλήρως την αρχική τους ταυτότητα και ονομάζονταν συλλήβδην όπλα της οθωμανικής εποχής.
Στην συντριπτική τους πλειοψηφία, οι τελικοί κάτοχοί τους, αυτοί δηλαδή που μπήκαν στη διαδικασία να τα πουλήσουν μέσω δημοπρασίας δεν γνώριζαν τι ακριβώς πουλάνε. Καταλαβαίνετε λοιπόν πόσο δύσκολο είναι να εντοπίσεις τα κρητικά όπλα όταν αυτός που τα πουλάει δεν περιγράφει ως τέτοια.
Για διάφορους λόγους, επίσης, και κυρίως επειδή τα πανεπιστημιακά ιδρύματα δεν ενδιαφέρονται να αξιοποιήσουν τις σημαντικές αρχειακές πηγές στις οποίες έχουν πρόσβαση, αναλώνουν τους πόρους και τις εργατοώρες του επιστημονικού προσωπικού τους σε νερόβραστες μελέτες που ενδιαφέρουν ελάχιστους. Ως εκ τούτου γνωρίζουμε ελάχιστα για την καθημερινή ζωή των Κρητικών στις μεγάλες πόλεις και την επαρχία και δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε τι ακριβώς κατασκευάζονταν στην Κρήτη κατά τους παρελθόντες αιώνες.
Για να περιοριστούμε στα όπλα, αφού αυτό είναι το θέμα μας, όταν ο Τζιρτζιλάκης ξεκίνησε την ενασχόλησή του με τα κρητικά όπλα, δεν υπήρχε κανένα βιβλίο αναφοράς ή κάποια εμπεριστατωμένη μελέτη που να περιέγραφε τους τύπους των αγχέμαχων και πυροβόλων όπλων που φτάχνονταν στο νησί.
Εκείνη την εποχή, είχαμε την ψευδαίσθηση ότι ξέραμε αρκετά πράγματα για τα κρητικά μαχαίρια. Λόγω άγνοιας, αλλά και επειδή θεωρούσαμε ότι ήταν εύκολα αναγνωρίσιμα λόγω του δράκου στην απόληξή τους και της διαχαλωτής λαβής, που ήταν… σήματα κατεθέντα! Ακόμα και γι’ αυτά, όμως, είχαμε πολλές απορίες, καθώς δεν ξέραμε ποια ήταν η εξεκικτική τους πορεία μέχρι να αποκτήσουν τη μορφή που προαναφέραμε.
Ποιος ήταν ο πρόδρομος του κρητικού μαχαιριού και πώς μετεξελίχθηκε σε αυτό το ταυτοτικό αντικείμενο; Ποιες επιδράσεις δέχθηκε από τη δυτική τέχνη και ποιες από την ανατολική;
Όπως αντιλαμβάνεστε, ο Τζιρτζιλάκης ξεκίνησε τότε εν γνώση του ένα ταξίδι προς το άγνωστο και όσον αφορά στο τι ακριβώς αναζητούσε αλλά και για το πού θα μπορούσε να το εντοπίσει και εν τέλει να το αποκτήσει. Εχοντας χαρτογραφήσει συστηματικά τα όπλα που βρίσκονταν σε μουσεία και δημοσιευμένες συλλογές, ήξερε περίπου τι έψαχνε, πάντα με σημείο αναφοράς τα κρητικά μαχαίρια.
Τα πρώτα χρόνια αγόραζε μετά μανίας και μελετούσε βιβλία για όπλα και έργα τέχνης από όλο τον κόσμο και κυρίως από κράτη που είχαν στενότερες επαφές με την Ελλάδα και εμπορικούς δεσμούς με την Κρήτη.
Παράλληλα άρχισε να ιχνηλατεί και να αποκτάει επικοινωνία με εξειδικευμένους οίκους δημοπρασιών που εμπορεύονταν όπλα και έργα τέχνης καθώς αυτά που ήταν διαθέσιμα προς πώληση στα ελληνικά παλαιοπωλεία ήταν ελάχιστα και κατά κανόνα υπερκοστολογημένα.
Κάπως έτσι, με ακατάπαυστη έρευνα και αναζήτηση άρχισε ο Τζιρτζιλάκης τις στοχευμένες αγορές του από οίκους δημοπρασιών του εξωτερικού. Αγόραζε με φειδώ όσα μαχαίρια πωλούνταν σε λογικές τιμές, καθώς όπως αντιλαμβάνεστε η συγκεκριμένη δραστηριότητα απαιτεί τεράστια κεφάλαια, τα οποία προφανώς δεν διέθετε.
Μελετούσε εξονυχιστικά όσα αγόραζε αλλά και όσα έβγαιναν σε δημοπρασίες και πέρναγαν στην κατοχή άλλων. Το συστηματικό σκανάρισμα όλων των λεπτομερειών τον οδήγησε σε σπουδαίες ανακαλύψεις, που κανείς μέχρι τότε δεν είχε καταφέρει ούτε καν να διανοηθεί.
Οι κατασκευαστικές ομοιότητες αποκάλυψαν ολόκληρες κατηγορίες κρητικών όπλων, κοινούς μάστορες, ακόμα και άγνωστους τύπους κρητικών μαχαιριών. Επίσης αποκάλυψαν την εξελικτική μεταμόρφωση τους στο πέρασμα των δεκαετιών.
Θα σας εξηγήσει ο ίδιος ο Τζιρτζιλάκης στη συνέχεια πώς ταυτοποίησε τα κυλινδικά, τα ρομφόσχημα και όλα τα άλλα ιδιαίτερα κρητικά μαχαίρια, καθώς μέσω αυτής την επίπονης αλλά και αποτελεσματικής διαδικασίας αποκαλύφθηκε η τεράστια ποικιλομορφία των κρητικών μαχαιριών.
Παράλληλα όμως αποκαλύφθηκε και ένας νέος οπλικός «κόσμος», αδιαμφισβήτητα (πλέον) κρητικός, αλλά και παντελώς άγνωστος.
Πριν από την έρευνα του Τζιρτζιλάκη είχαμε κάποιες περιορισμένες (όπως αποδείχθηκε) γνώσεις για τα μαχαίρια. Στην πορεία και χάρη σε αυτόν μάθαμε ότι στα κρητικά εργαστήρια κατασκευάζονταν γιαταγάνια, πιστόλες και τουφέκια, με πολύ ιδιαίτερα γνωρίσματα και προδιαγραφές που τα διαφοροποιούσαν ευδιάκριτα από τα αντίστοιχα όπλα που συναντάμε στον υπόλοιπο οθωμανικό κόσμο.
Είναι απολύτως ξεκάθαρο ότι όσον αφορά τον κρητικό οπλισμό, υπάρχει η εποχή προ Τζιρτζιλάκη και μετά Τζιρτζιλάκη. Γι’ αυτό είπα στην αρχή ότι ο άνδρας αυτός πέτυχε ένα σπουδαίο κατόρθωμα και ότι του αξίζει δόξα και τιμή.
Για τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των κρητικών όπλων αλλά και την πορεία των ερευνών του θα σας μιλήσει στη συνέχεια ο ίδιος. Δικό μου χρέος είναι να αναδείξω πως όλα αυτά που πέτυχε είναι στη σφαίρα του ανέφικτου και ακατόρθωτου.
Ενας άνθρωπος με περιορισμένο μπάτζετ κατάφερε να πετύχει πολύ περισσότερα από όσα όλοι οι άλλοι ερευνητές μαζί. Για να ακριβολογώ, ερευνητές και πανεπιστημιακά ιδρύματα και ινστιτούτα μαζί.
Ο ίδιος είναι ταπεινός και δεν αναδεικνύει τα επιτεύγματά του, αλλά βρίσκομαι σήμερα εγώ εδώ για να το πράξω, όχι μόνο γιατί αδικεί τον εαυτό του, αλλά και γιατί μειώνει έτσι την αξία καταπληκτικής συλλογής του.
Θα ήθελα κλείνοντας την παρέμβασή μου να κάνω μερικές επισημάνσεις που θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικές.
Η συλλογή Τζιρτζιλάκη, πέραν όλων των άλλων, είναι και μια γιγαντιαία επιχείρηση επαναπατρισμού πολύτιμων εθνικών κειμηλίων που είχαν «διασκορπιστεί» σε όλο τον πλανήτη. Η επιστροφή τους στον γενέθλιο τόπο είναι σπουδαίο και αξιέπαινο έργο.
Παρόμοια διαδικασία πρέπει να ακολουθηθεί για όλα τα έργα τέχνης της Κρήτης και της Ελλάδας.
Η συλλογή Τζιρτζιλάκη δεν είναι ιδιωτικής χρήσης. Το Πολεμικό Μουσείο είναι ο τέταρτος χώρος που εκτίθεται, ενώ έχει παρουσιαστεί και μέσω πληθώρας διαλέξεων. Όπως σας προανέφερα, ο Τζιρτζιλάκης αισθάνεται ότι εκπληρώνει έναν ιερό σκοπό: συγκεντρώνει γνώσεις και αντικείμενα για να τα μοιραστεί με τους συνανθρώπους του και κυρίως με τις νέες γενιές, που πρέπει να γνωρίζουν τα αληθινά επιτεύγματα των προγόνων τους και όχι να «θρέφονται» με μυθεύματα και ψευδοϊστορία.
Η έρευνα και η συλλογή δεν είναι ολοκληρωμένη, ο Τζιρτζιλάκης αυτή την εποχή διανύει, κατά την ταπεινή μου γνώμη, την πιο γόνιμη περίοδο του. Είμαι βέβαιος ότι τα χρόνια που ακολουθούν θα μας εκπλήξει με νέα ευρήματα και ανακαλύψεις.
Πέρα από την ανάδειξη των αγχέμαχων και πυροβόλων όπλων θεωρώ πολύτιμη και την ανάδειξη των αυτοσχέδιων πρωτόγονων όπλων. Οι πλειοψηφία των επαναστατών με τέτοια όπλα ξεσηκώθηκε, αφού δεν επιτρεπόταν στους χριστιανούς να φέρουν οπλισμό, ούτε βέβαια διέθεταν τα απαραίτητα ποσά για να προμηθευτούν. Οι χουρχούδες και τα σπαθοράβδια είναι για μένα τα γνησιότερα και πιο αντιπροσωπευτικά κρητικά όπλα.
